Ticari hayatta ödeme aracı olarak sıkça kullanılan çek ve senetlerin karşılıksız çıkması ya da vadesinde ödenmemesi, alacaklıyı doğrudan icra yoluna başvurmak zorunda bırakır. Çek ve senet gibi kambiyo senetleri, genel icra takibinden farklı, kendine özgü kurallara tabi bir haciz yolu ile tahsil edilir; bu yolun süreleri ve işleyişi normal ilamsız icradan belirgin şekilde farklıdır.
Karşılıksız çek ve senet nasıl icraya konur?
Karşılıksız çıkan çek veya vadesinde ödenmeyen senet, İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 167. ve devamı maddelerinde düzenlenen “kambiyo senetlerine özgü haciz yolu” ile icra dairesine başvurularak tahsil edilir. Alacaklı, çek veya senedin aslını icra dairesine ibraz ederek takip talebinde bulunur; icra dairesi borçluya bir ödeme emri gönderir. Bu takip türü, genel ilamsız icraya kıyasla daha kısa sürelerle işler ve borçlunun itiraz hakkını kullanma biçimi de farklıdır.
Kambiyo senedine dayalı icra takibi, normal icra takibinden nasıl ayrılır?
Kambiyo senedine dayalı takipte borçlunun itiraz süresi, genel ilamsız icradaki yedi günlük süreden farklı olarak beş gündür. Daha da önemlisi, genel ilamsız icrada itiraz takibi kendiliğinden durdururken, kambiyo senedine dayalı takipte borçlunun itirazı takibi otomatik olarak durdurmaz — takibin durdurulabilmesi için borçlunun ayrıca icra mahkemesinden tedbir niteliğinde bir karar alması gerekir. Bu fark, alacaklı lehine önemli bir hız avantajı sağlar.
Borçlu itiraz etmezse veya itirazı süresinde icra mahkemesince reddedilirse, ödeme emrinin tebliğinden itibaren tanınan on günlük süre sonunda haciz işlemlerine geçilebilir.
Karşılıksız çek düzenlemenin cezası var mı?
2016 yılında yapılan değişiklikle karşılıksız çek keşide etmek artık hapis cezası gerektiren bir suç değildir; bunun yerine idari bir yaptırım rejimi uygulanır. Karşılıksız çıkan çekin keşidecisi hakkında Cumhuriyet savcılığına bildirimde bulunulur ve idari para cezası uygulanabilir; ayrıca kişi hakkında belirli bir süre çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı getirilebilir. Bu yaptırımlar, alacaklının icra yoluyla alacağını tahsil etme hakkını ortadan kaldırmaz; idari süreç ve icra takibi birbirinden bağımsız yürür.
Çek zamanaşımı ne kadardır, süresi geçen çek nasıl tahsil edilir?
Çekin kambiyo senedi vasfıyla takip edilebilmesi belirli bir zamanaşımı süresine tabidir; bu süre ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl olarak kabul edilir. Bu süre geçtikten sonra çek kambiyo senedi olma niteliğini kaybetmez ancak kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip hakkı sona erer; bu durumda alacaklı, genel hükümlere göre adi alacak davası veya genel haciz yoluyla takip yoluna başvurabilir.
Bono (senet) ile çek arasındaki fark nedir?
Bono, düzenleyenin belirli bir tarihte belirli bir tutarı ödemeyi taahhüt ettiği bir kambiyo senedidir; çek ise bir ödeme aracı olarak düzenlenir ve görüldüğünde ödenmesi esastır. İkisi de kambiyo senedi sayıldığından İİK’nın aynı haciz yolu hükümlerine tabidir, ancak vade ve ibraz kurallarındaki farklılıklar zamanaşımı hesaplamalarını etkiler.
| Özellik | Çek | Bono (Senet) |
|---|---|---|
| Niteliği | Ödeme aracı | Borç ödeme taahhüdü |
| Vade | Görüldüğünde ödenir | Belirli bir vade tarihi taşır |
| İbraz süresi | Kanunda belirtilen süre içinde bankaya ibraz edilmelidir | Vade tarihinde muhataba ibraz edilir |
| Karşılıksız/ödenmeme yaptırımı | İdari para cezası ve çek yasağı (5941 s. Kanun) | Ayrı bir idari yaptırım rejimi yoktur, genel icra hükümleri uygulanır |
| İcra yolu | Kambiyo senedine özgü haciz yolu (İİK 167 vd.) | Kambiyo senedine özgü haciz yolu (İİK 167 vd.) |
Ticari ilişkilerde her iki belge türü de sıkça bir arada kullanılır; hangisinin düzenlendiği, alacağın hangi sürede ve hangi yolla takip edilebileceğini doğrudan belirler.
İcra takibine başvururken hangi belgeler gerekli?
Kambiyo senedine dayalı icra takibi başlatmak için alacaklının icra dairesine sunması gereken temel belgeler şunlardır:
- Çekin veya senedin aslı (icra dairesine ibraz edilir, dosyada saklanır)
- Kimlik belgesi ve varsa vekâletname
- Takip talebi formu (icra dairesinde doldurulur)
- Çekte, bankanın karşılıksız işlemine ait tutanak/şerh
Senedin veya çekin aslının kaybolmuş ya da zarar görmüş olması, takibi başlatmayı zorlaştırabilir; bu gibi durumlarda önce senedin iptali için mahkemeye başvurulması gerekebilir.
Borçlu itiraz ederse ne olur, takip nasıl devam eder?
Borçlu, imzaya veya borca itiraz ederek icra mahkemesine başvurabilir. İmzaya itiraz edilmişse mahkeme öncelikle imza incelemesi yaptırır; borca itirazda ise borcun bulunmadığına, ödendiğine veya zamanaşımına uğradığına dair deliller sunulur. Alacaklı tarafında ise, itiraz üzerine takibin durmaması sayesinde haciz işlemlerine devam edilebilir; ancak itirazın haklı bulunması hâlinde takip iptal edilir ve borçlu, kötü niyetli itiraz söz konusuysa tazminata hükmedilmesini isteyebilir. Bu itiraz süreci, genel ilamsız icradaki itirazın iptali davası mantığından farklı işler; kambiyo senedinde itiraz doğrudan icra mahkemesi tarafından incelenir.
Çek/senet alacağı için hangi mahkeme yetkilidir, süreç ne kadar sürer?
Kambiyo senedine dayalı icra takibi doğrudan icra dairesi nezdinde başlar; itiraz ve şikâyetler icra mahkemesinde görülür. Borçlu itiraz etmezse süreç haftalar içinde haciz aşamasına geçebilir; itiraz edilmesi hâlinde icra mahkemesindeki inceleme sürece birkaç ay ekleyebilir. Kartal ve Anadolu Yakası’ndaki ticari alacak uyuşmazlıklarında icra dosyaları İstanbul Anadolu Adliyesi bünyesindeki icra daireleri ve icra mahkemelerinde yürütülür.
Kambiyo senedine dayalı takibin genel işleyişi, diğer icra takibi başlatma süreçleriyle temel mantık olarak benzerdir, ancak süreler ve itirazın takibe etkisi bakımından belirgin farklılıklar taşır. Takip sonunda borçlunun üzerine kayıtlı mal bulunmaması durumunda dahi icra dairesi araştırma yetkisini kullanabilir; borçlu tarafında ise haksız biçimde banka hesabına haciz konulduğunu düşünenler bu işleme karşı hukuki yollara başvurabilir. Borç tamamen ödendiğinde icra dosyasının kapatılması için gerekli işlemler diğer icra takiplerinden farklı değildir.
Kartal’da faaliyet gösteren Koza Avukatlık ve Danışmanlık, esnaf ve şirketlere karşılıksız çek ve ödenmeyen senetlerin tahsilinde Kartal icra avukatı olarak takip sürecinin başından sonuna kadar destek verir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez.
