İş hukuku, işçi ile işveren arasındaki ilişkiyi kuruluşundan sona ermesine kadar düzenler. Uyuşmazlıkların büyük kısmı işin bittiği anda ortaya çıkar: fesih bildiriminin nasıl yapıldığı, hangi tazminatların doğduğu, ödenmemiş alacakların ne kadarının hâlâ istenebileceği. Bu soruların cevabı çoğu zaman tek bir belgeye — fesih bildirimine ve tarihine — bağlıdır.
İş davalarında süreler diğer alanlara göre daha kısadır ve çoğu hak düşürücüdür. İşe iade talebinde bulunacak bir işçinin elinde bir aylık bir pencere vardır; kaçırıldığında dava hakkı tümüyle sona erer. Anadolu yakasındaki iş uyuşmazlıkları, Kartal’daki İstanbul Anadolu Adalet Sarayı’nda bulunan iş mahkemelerinde görülür.
İş hukuku hangi uyuşmazlıkları kapsar?
Uygulamada dosyaların çoğu şu başlıklarda toplanır: iş sözleşmesinin feshi ve buna bağlı kıdem, ihbar ve kötüniyet tazminatları; işe iade talepleri; ödenmemiş ücret, fazla mesai, hafta tatili ve genel tatil alacakları; kullandırılmayan yıllık izin ücreti; iş kazası ve meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat; mobbing iddiaları; rekabet yasağı ve gizlilik yükümlülüğü uyuşmazlıkları.
Bu taleplerin bir kısmı işçiden, bir kısmı işverenden gelir. Büromuz her iki tarafta da dosya yürütüyor; işveren tarafında ağırlık genellikle fesih sürecinin baştan doğru kurgulanması ve sözleşme altyapısının hazırlanması oluyor.
Fesih ve tazminat hakları
Kıdem tazminatı
Kıdem tazminatı, çalışılan her tam yıl için otuz günlük giydirilmiş brüt ücret tutarındadır; artan süreler oranlanarak eklenir. En az bir yıl çalışmış olmak ve iş sözleşmesinin kanunda sayılan hâllerden biriyle sona ermiş olması gerekir. İstifa eden işçi kural olarak kıdem tazminatına hak kazanmaz — ancak ücretin ödenmemesi, sigorta priminin eksik yatırılması ya da çalışma koşullarının esaslı biçimde değiştirilmesi gibi hâllerde yapılan haklı fesih istifadan farklıdır ve tazminat hakkını korur. Ayrıntılar için: kıdem tazminatımı nasıl alabilirim?
İhbar tazminatı
Belirsiz süreli iş sözleşmesini feshetmek isteyen taraf, karşı tarafa önceden bildirimde bulunmak zorundadır. Bildirim süresi kıdeme göre değişir: altı aya kadar iki hafta, altı ay ile bir buçuk yıl arası dört hafta, bir buçuk ile üç yıl arası altı hafta, üç yıldan fazla kıdemde sekiz hafta. Bu süreye uymadan yapılan fesihte, süreye karşılık gelen ücret tutarında ihbar tazminatı doğar. Yükümlülük çift yönlüdür; bildirimsiz ayrılan işçi de ihbar tazminatı ödemekle karşılaşabilir.
İşe iade davası
İşe iade, feshin geçersizliğinin tespitini ve işçinin işine dönmesini sağlayan özel bir davadır. Dört şart birlikte aranır: iş yerinde otuz veya daha fazla işçi çalışıyor olması, işçinin en az altı aylık kıdeminin bulunması, sözleşmenin belirsiz süreli olması ve feshin geçerli bir sebebe dayanmaması.
Süre burada kritiktir: fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulmalıdır. Anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde dava açılır. Konunun ayrıntısı: işe iade davası nedir? ve işten çıkarılan işçinin hakları.
İş kazası ve meslek hastalığı
İş kazası ve meslek hastalığı dosyaları, iş hukukunun hem teknik hem de en yüksek tutarlı alanıdır. Talep genellikle iki başlıkta ilerler: sürekli iş göremezlik nedeniyle oluşan gelir kaybına dayalı maddi tazminat ve yaşanan acıya karşılık manevi tazminat. Kusur oranı, iş güvenliği önlemlerinin alınıp alınmadığı ve maluliyet derecesi sonucu doğrudan belirler.
Önemli bir usul ayrıntısı: iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat davaları ile bunlara bağlı rücu davaları zorunlu arabuluculuk kapsamı dışındadır. Doğrudan dava açılır. Bu istisna bilinmediği için zaman kaybedilen dosyalarla sık karşılaşıyoruz.
İlgili içerikler: iş kazası nedir? · meslek hastalığı nedir? · tazminat davaları · sigorta uyuşmazlıkları
Ücret, fazla mesai ve diğer alacaklar
Haftalık çalışma süresi kural olarak kırk beş saattir; bunu aşan çalışma fazla mesaidir ve normal saat ücretinin yüzde elli fazlasıyla ödenir. Yıllık ücretli izin süreleri kıdeme bağlıdır: bir ile beş yıl arası on dört gün, beş ile on beş yıl arası yirmi gün, on beş yıl ve üzeri yirmi altı gün. Kullandırılmayan izinler, iş sözleşmesi sona erdiğinde ücrete dönüşür.
Bu alacaklarda ispat çoğu zaman davanın kendisidir. Bordro, puantaj kaydı, giriş-çıkış kayıtları, banka hesap hareketleri ve tanık beyanı birlikte değerlendirilir. İmzalı bordroda fazla mesai tahakkuku görünüyorsa, aksinin ancak yazılı delille kanıtlanabileceğini baştan bilmek gerekir.
Arabuluculuk: davadan önceki zorunlu adım
İşçi ve işveren arasındaki alacak ve tazminat talepleri ile işe iade istemlerinde arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Bu adım atlanarak açılan dava, esasa girilmeden usulden reddedilir.
Arabuluculuk çoğu zaman bir formalite gibi görülür; oysa burada imzalanan anlaşma tutanağı ilam niteliğindedir ve kural olarak sonradan dava konusu yapılamaz. Tutanağa atılan imza, hesaplanmamış alacaklardan feragat anlamına gelebilir. Görüşmeye hazırlıksız gitmemek, en az davaya hazırlanmak kadar önemlidir.
Süreci nasıl yürütüyoruz
İlk görüşmede fesih bildirimini, bordroları ve SGK hizmet dökümünü istiyoruz. Bu üç belge, hangi taleplerin hâlâ ileri sürülebileceğini ve önümüzdeki sürelerin ne olduğunu büyük ölçüde gösteriyor. Ardından alacak kalemlerini tek tek hesaplayıp gerçekçi bir aralık paylaşıyoruz — arabuluculuk masasına rakamsız oturmak, çoğu kaybın kaynağı.
Arabuluculuk aşamasında teklifin kabul edilebilir olup olmadığını hesap üzerinden değerlendiriyoruz. Anlaşma sağlanmazsa dava dilekçesini aynı hesap tablosuyla kuruyoruz; bilirkişi raporuna itiraz aşamasında bu hazırlık belirleyici oluyor.
İş hukuku avukatı ücretleri nasıl belirlenir?
Avukatlık ücreti, Türkiye Barolar Birliği’nin yayımladığı Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi’nin altına inemez. İş davalarında ücret çoğunlukla iki bileşenden oluşur: sabit bir başlangıç ücreti ve dava sonunda tahsil edilen tutar üzerinden kararlaştırılan oran. Arabuluculuk aşamasında anlaşmayla biten dosya ile bilirkişi incelemesi ve istinafla üç yıla yayılan dosya aynı emeği gerektirmez.
Görüşmede hangi kalemlerin dâhil olduğunu — arabuluculuk, dava, istinaf — yazılı olarak paylaşıyoruz.